Andre Maria Nagusiaren eliza

Uncastillora hurbiltzen denak, Bost Hirien eskualdearen bihotzean, tarte luze bat gorde beharko luke Andre Mariaren hegoaldeko atariaren aurrean geldirik egoteko. Bere arkiboltek Aragoiko erromanikoaren eskultura-bilduma nabarmenenetako bat biltzen dute, Oloroeko Maisuari egozten zaion lana, eta merezi du lasai ibiltzea, irudiz irudi, lehen mailako tailer baten aberastasuna estimatzeko.

Eskultore honen lana ez da sarrera nagusira mugatzen. Komeni da eraikinari buelta ematea eta absideko kanezilloei erreparatzea, teilatu-hegala eusten duten pieza horiei, erromanikoan irudimenaren erakusleiho txiki bihurtu ohi zirenak. Mendebaldeko fatxadako atarteko ate-gaineko aldeak eta hormetako beste zenbait lekuk ere tenpluaren apaingarri-programa osatzen duten erliebeak gordetzen dituzte.

Lekuaren historia bere eraikuntzak iradokitzen duena baino zaharragoa da. Egungo eliza 1135 eta 1155 artean eraiki zen, X. mendeko tenplu mozarabe baten hondakinen gainean, eta Ramiro II.a Aragoiko erregea arduratu zen haren eraikuntzaz. Errege-babes horrek neurri handi batean azaltzen du multzoaren handinahia eta bere apaingarrien kalitatea.

Mendeetan zehar Uncastilloko tenplu nagusia izan da, eta denbora batez kolegiata izatera ere iritsi zen; horrek ideia bat ematen du inguruko bizitza erlijiosoan izan zuen garrantziaz. Gaur egun herriaren gutun-azal onena izaten jarraitzen du, eta ezinbesteko geldialdia da Zaragozaren iparraldeko lurrak zeharkatzen dituen Erdi Aroko artearen zale ororentzat.