Pilarreko basilika

Eliza gutxik biltzen dute Pilarrek beste debozio. Barruan jaspezko zutabe bat gurtzen da, eta tradizioaren arabera Ama Birjinak berak jarri zuen, 40. urteko urtarrilaren 2an Santiago apostoluari haragizko gorputzean agertu zitzaionean, oraindik Jerusalemen bizi zela. Horregatik aurkezten da kristautasunaren lehen tenplu mariatar gisa, nahiz eta hori frogatzen duen agiririk ez egon: kontakizunaren xehetasunak XIII. mendearen amaieran jaso ziren idatziz, Bonifazio VIII.aren 1297ko bula batean eta Zaragozako Juraduen 1299ko adierazpen batean.

Dokumentatuta dagoena da leku berean, IX. mendeko Saraqustaren harresietatik kanpo, bazela jada Andre Mariari eskainitako eliza mozarabe bat, eta haren inguruan biltzen zela hiriko kristau-komunitateetako bat. Mende batzuk geroago, 1293an, Hugo de Mataplana apezpikuak eraikina zaharberritzeari ekin zion, erortzeko zorian baitzegoen, bula aita santuak bultzatutako dohaintzei esker; orduan agertu zen lehen aldiz Pilarreko Andre Mariaren deitura.

Gaur egungo tenplua barrokoa da eta adreiluz eraikita dago, Aragoiko eraikuntza-tradizioari leial, barrualdea, berriz, estukoz estalita dago. Altuera bereko hiru nabek, kanoi-ganga, kupula eta plater-gangak txandakatuz estaliak, habe sendoen gainean hartzen dute atseden. Erdiko kupularen azpian dago aldare nagusia, eta haren buru Jasokundearen erretaula handia dago, Damián Formentek XVI. mendean aurreko eliza gotikorako zizelkatua; eliza horretatik datoz koroa eta organoa ere. Ama Birjinaren Kapera Santuak erdiko nabeko beste kupula eliptiko bat hartzen du.

1676ko Batasun Bulaz geroztik, Pilar katedrala da eta artzapezpiku-egoitza partekatzen du ondoko Salbatzailearen Seorekin. Pio XII.ak basilika txikiaren titulua eman zion 1948an; Ibilbide mariatarraren parte da Torreciudad, Montserrat, Meritxell eta Lourdesekin batera, eta 2007tik Espainiako 12 Altxorren artean dago.