Aralarko San Migel santutegia

Santutegi gutxik dute San Migel in Excelsisek bezain kokaleku ikusgarria. Putregain mendiaren gailurrean altxatzen da, 1265 metroko altueran, Aralar mendilerroaren bihotzean eta Uharte Arakilgo udal-mugapean. Izenak berak dena esaten du: «in excelsis», goi-goian, antzina aldare botiboa, ara coeli bat, zegoen gailurrari erreferentzia egiten dion adbokazioa, lekuaren toponimia ulertzen ere laguntzen duena.

Mendi honen sakratutasuna oso urrunetik dator. Santutegia izan baino askoz lehenago, inguruak sinesmen espiritualekin lotuta zegoen jada, mendilerroan barreiatuta dauden trikuharri ugariek erakusten duten bezala. Horiei Aracaeli mansio erromatarrarekin lotutako aztarnak gehitzen zaizkie; izen horrek Aralarrenean oihartzuna du, eta txoko hau Inperioaren komunikazio-sarearen mapan kokatzen du.

Izan ere, eskualde honetatik igarotzen zen Burdigala, gaur egungo Bordele, eta Asturica Augusta, Astorga, lotzen zituen bide erromatarra, Antoninoren Ibilbidean Iter XXXIV gisa jasoa. Trazadura horren gainetik igaro zen gero Done Jakue Bidearen adar bat, Pompaelotik, Iruñetik, abiatzen zena, Gares-eko zubiek, Jakakoak zein nafarrak, frantses bidea deritzona finkatu aurreko garaietan. Hona igotzea, nolabait, beste garai batzuetako erromes eta bidaiarien arrastoari jarraitzea da.

Komeni da bisita Zamartzeko Andre Mariaren ondoan geldialdi batekin osatzea, Uharte Arakildik irtetean. Antzinako monasterio honek harreman estua izan zuen santutegiarekin, eta ibarraren eta gailurraren arteko lotura hobeto ulertzeko aukera ematen du, mendi-magaleko bizitzaren eta Sakana goitik zaintzen duen gune espiritual horren artekoa.