Frías

Frías urrutitik ikusten da: La Muela muinoan gora igotzen den etxe-multzo estua, goialdean Velascotarren gazteluak eta San Vicente elizak errematatzen dutena. Bere kaleetan barrena ibiltzea Erdi Aroko trazadura oso-osorik gordetzen duen hiri-sarea zeharkatzea da: elkarri bermatutako etxeak, goiko solairuak tobaz eta zurezko egituraz eginak, eguzkitara irekiak beren solanetan. Ez da harritzekoa 2014tik Espainiako herririk politenen artean egotea.

Bere izateko arrazoia oinetan du, Ebro ibai zabal eta emaritsuan. Leku hau ibaia zeharkatzeko erabiltzen zen gutxienez erromatarren garaitik, eta Erdi Aroan Kantauri itsasertzaren eta Mesetaren arteko funtsezko igarobide bihurtu zen. Kokapen horretatik sortu zen bere monumentu-multzo nabarmena azaltzen duen oparotasuna. XIV. mendean dorre bat eraiki zen zubiaren gainean, pontazgoa —zubia zeharkatzen zutenek ordaintzen zuten bidesaria— eraginkortasun handiagoz kobratzeko.

Dokumentatutako historia 867. urtean hasten da, lurralde hauen birpopulatzearen erdian. Sancho García konde «foru onenaren» eta Iruñeko erresumaren eskuetan egon zen, Antso Gartzez III.a Nagusiaren agindupean, Gaztelari lotuta geratu aurretik. 1202an Alfontso VIII.ak Logroñoko Forua eman zion, eta horrek ekonomia bultzatu zuen, juderia propioa izateraino; 1435ean Joan II.ak hiri titulua eman zion, gaur egun oraindik gordetzen duena.

Handik gutxira, 1446an, erregeak Haroko kondeari, Pedro Fernández de Velascori, eman zion, Peñafielen truke. Kondea foruak murrizten hasi zenean, herritarrak matxinatu egin ziren, eta 1450ean bi hilabeteko setioa jasan zuten; ondoren, gazte ausart batek kondeari idatziz eraman zizkion beren kexak. Gertaera hura urtero gogoratzen da Kapitainaren Jaian. 1492an Errege Katolikoek Fríasko Dukerria sortu zuten Velascotarrentzat, mendeetan zehar hiriko jaun izan zirenentzat.