Suso-ko San Millan monasterioa

Espainiako txoko gutxik har dezakete harro hizkuntza idatzi bat jaiotzen ikusi izanaz. Suso-ko San Millan monasterioan, fraide batek Glosa Emilianenseak idatzi zituen, iberiar erromantzez eta euskaraz idatzitako lehen testutzat hartzen direnak. Arrazoi hori nahikoa da hona igotzeko, Cárdenas ibaiaren ezkerraldera, San Millán de la Cogolla herritik gertu, eta horma hauei beste begi batzuekin begiratzeko.

Izenak berak ematen du bere kokapenaren berri: suso hitzak, gaur egun erabiltzen ez den gaztelaniazko hitzak, «goian» esan nahi du. Beherago dago bere anaia gaztea, Yuso-ko monasterioa, geroago eraikia; biek batera Gizateriaren Ondare izendatutako monumentu-multzoa osatzen dute, eta merezi du direna bezala bisitatzea: istorio beraren bi kapitulu.

Susoren jatorria VI. mendearen amaieran sortutako koba-monasterio bisigodo bat da, Aemilianus, Millan edo Emiliano ermitauaren hilobiaren inguruan, 574. urtean hil baitzen. Ermitauen bizimodu bakartiak bizitza zenobitikoari eta gero monastikoari bide eman ahala, eraikina hazten joan zen XII. mendera arte. Handitze horiek arrastoa utzi zuten haren arkitekturan, non estilo mozarabea eta erromanikoa elkarrekin bizi diren. Monasterioak islamiar inbasioari eutsi zion eta dohaintza garrantzitsuak jaso zituen, batez ere Nafarroako erregeenak, eta horrek azaltzen du Nafarroan eta Errioxan izan zuen eragin erlijioso eta kultural nabarmena.

Ondare linguistikoari literarioa gehitzen zaio. Horma hauen artean garatu zuen bere lana XIII. mendean Gonzalo de Berceok, Espainiako literaturako izenez ezagutzen den lehen egileak eta mester de clerecía delakoaren adierazle onenetako batek. Suso zapaltzea, azken batean, gure kultura idatziaren zimenduei begiratzea da, zimendu horiek jarri ziren paisaia berean.