Antigua Andre Mariaren ermita

Antigua Andre Mariaren ermitan sartzean —Zumarragan Antio deitzen diote, besterik gabe— hitzik gabe uzten duena barrualdeko zurezko egitura da. Harrizko sei zutaberen gainean haritzezko egitura bat altxatzen da, aurrera ateratako koru bat osatzen duena eta estalkiaren zati bati eusten diona, eta osorik —habeak, barandak, tirantak eta zapatak— arra-emeka lotuta dago, inolako metalik gabe: ez iltzerik, ez torlojurik. Euskal Herriko zurgintza-lan garrantzitsuenetako bat da, eta ez da kasualitatea euskal ermiten katedrala deitu izana.

Merezi du begiak altxatu eta xehetasunei erreparatzea. Zura emakume-buruekin, tresnekin eta herri-jatorriko motibo geometrikoekin landuta dago, kutxetan edo argizaioletan agertzen diren berberekin. Korua 1524an amaitu zen, eta hasieran tenpluaren erdiraino iristen zen, egungo U forma hartu aurretik; antolaera hori oso hedatuta zegoen eskualdean, batez ere Ipar Euskal Herrian, XVI. mendean.

Eraikina nabe bakarrekoa da, bi isurkiko estalkiarekin, Beloki mendiaren hegoaldeko mazelan dago, eta XII. mendearen amaierakoa edo XIII.aren hasierakoa da. Hegoaldera irekitako ataurre erromanikoak arku apur bat zorrotza du, lau arkiboltarekin, eta ondoan leiho gotiko bat; abside trapezoidala 1480an erantsi zitzaion. Zumarragako parrokia izan zen 1576ra arte, herrigunean tenplu berri bat eraiki eta hau «antigua» bihurtu zen arte. Hemen bataiatu zuten Migel Lopez Legazpikoa, Filipinen aurkitzailea, eta hemen erretiratu ziren Loiolako san Inazio eta san Frantzisko Borjakoa.

Bere piezen artean nabarmentzen dira Ama Birjina gotiko bat Haurrarekin eta sagar bat eskuan duela, Kristo gotiko bat, Pietate arkaiko bat, bi irudi errenazentista eta koruaren azpiko bataio-pontea, erromanikoa. Ahal izanez gero, merezi du uztailaren 2an etortzea, Santa Isabel egunean, Zumarragako ezpatadantza tenpluaren barruan eta kanpoan dantzatzen denean. Ermita, Loiola eta Arantzazurekin batera, Lurralde Ignaziarreko Hiru Tenpluen Ibilbidearen parte da.