Santa Maria katedrala (La Seu d'Urgell)

Atalasea zeharkatu aurretik, merezi du mendebaldeko fatxadaren aurrean geldialdi bat egitea. Granito bikolorezko harlanduek, grisak eta gorrixkak, ziurrenik Valira ibaitik ateratakoak, bost arkiboltako erdiko atari bat eusten dute, hiru lehoi bikotek zaintzen dutena: goikoek, goi-erliebean landuak, pertsonak irensten dituzte. Sarreraren ondoan «arrautza» erromanikoak ageri dira, bizitzaren eta berpizkundearen ikur, eta kanpoko arkuan giza aurpegi txikiak. Apaingarri-erakustaldi ezohikoa da, oro har soila izan ohi den erromaniko katalanean, eta horrek azaltzen du zergatik jotzen den ale paregabetzat Urgelleko Santa Maria, Katalunian osorik erromanikoa den katedral bakarra.

Berezitasun horrek azentu italiarra du. 1175ean, Arnau de Preixens gotzainak Ramon Llambard kontratatu zuen —Paviako San Michele elizan ere aritutako maisua, agian jatorriz italiarra—, zazpi urtean gangak ixteko, kanpandorreak altxatzeko eta kinborrioa amaitzeko. Haren eskutik dator leiho bikiak dituen kanpandorrean eta burualdea eta transeptua zeharkatzen dituen galeria irekian antzematen den kutsu lonbardiarra.

Odon gotzainak ekin zion obrari 1116 eta 1122 artean, aurretik beste bi katedral eraikiak zeuden orubean. Horma eta dorre izugarri lodiak ez dira kasualitatea: 1195ean, Arnau de Castellbók eta Ramon Roger Foixekoak setiatu zutenean, tenpluak hiriaren defentsa gisa balio izan zuen. 30.000 sosko erreskateak kleroaren kutxak hustu zituen, eta katedrala betiko geratu zen amaitu gabe; klaustroak baino ez zuen aurrera egin.

Barruan Urgelleko Ama Birjinak egiten du buru, XIII. mendeko irudi polikromatuak; Andorrako Andre Maria ere deitzen zaio, tradizioaren arabera han ezkutatuta egon baitzen sarrazenoen inbasioan. Barrualdea biluzik ageri da Puig i Cadafalchi esker, 1918tik aurrera XVIII. mendeko 50 tona igeltsu neoklasiko kendu baitzituen. Merezi du bisita osatzea klaustroarekin, San Migel elizarekin eta Elizbarrutiko Museoarekin; multzo osoa monumentu historiko-artistiko izendatu zuten 1931n.