Loarreko gaztelua

Gotorleku gutxik eramaten gaituzte XI. mendera Loarrek bezain argi. Europan hobekien kontserbatutako gotorleku erromanikotzat hartua, Huescako gaztelu hau Espainiako arkitektura militar eta zibil erromanikoaren adibide nagusietako bat da, eta nahikoa da haren barrutia zeharkatzea zergatik den ulertzeko: harresiak, dorreak eta gelak egoera bikainean iritsi dira gure egunetara, zati zaharrena salbu, Nafarroako Antso III.arekin lotua, askoz hondatuagoa baitago.

Kokalekuak argitzen du, neurri handi batean, haren izateko arrazoia. Goitik Huescako Hoyako lautada osoa menderatzen da, eta bereziki Bolea, garai hartan inguruko plaza musulman nagusia eta nekazaritza-lur oso emankorren giltza. Gaztelua kareharrizko muino baten gainean altxatzen da, eta muino horrek berak egiten du zimenduaren lana; defentsarako abantaila erabakigarria zen hori: harri biziaren gainean ezinezkoa zen tunelak zulatzea harresiak azpitik ahuldu eta arraila irekitzeko, garai hartako setioetan ohikoa zen teknika. Horri gehitu behar zaio multzo osoa inguratzen duen harresia, dorrez hornitua.

Barrualdeak gordetzen ditu ezustekorik onenetako batzuk. Sartu bezain laster Santa Kiteriaren kripta agertzen da, proba egitera ausartzen dena harritzen duen akustikarekin, kapera txiki baten ondoan. Baina protagonista nagusia eliza da, dotore eta handia, kupula batek koroatua; kupula horrek arreta ematen du, erromanikoan oso ohikoa ez delako. Haren pintura erromanikoak, ordea, misterio bat dira oraindik: ez dakigu nora joan diren.

1906an Monumentu Nazional izendatua eta gaur egun kultura-intereseko ondasuna, Loarrek UNESCOren Gizateriaren Ondare izendapena ere lortu nahi du, Aragoiko eta eskualdeko erakundeek bultzatutako hautagaitza baten bidez. Arrazoirik, zalantzarik gabe, ez zaio falta.