La Fresneda

Bere kaleetan barrena ibili aurretik, merezi du Santa Barbara mendira igotzea, historiaurrean ere sakratua izan zen muinora. Han, harkaitzean zizelkatuta, geometria sakratuaren eta behaketa astronomikoaren ikurrak agertzen dira, besteak beste hiru hortzeko bat eta besoak zabalik dituen 85 zentimetroko gizonezko irudi bat. Bertakoek «lehen fresnedatarra» deitzen diote, eta Matarrañako eskualdeko Teruelgo herri honen ikur bihurtu da.

Lekuko giza okupazioa Brontze Arokoa da, baina iberiarrek ere utzi zuten beren arrastoa. Els Gallipons-en, Vall del Ferro Matarraña ibaiarekin elkartzen den gunearen ondoan, kokaleku bat eraiki zuten, lurraldea menderatzeko leku estrategiko batean. Amador Rebullida historialariak hogeita hamar urte baino gehiago eman zituen inguruan induskatzen eta ikertzen, eta haren aurkikuntzetako batzuk, hala nola zeramikak eta ehungailuetako pisuak, udal museoan ikus daitezke gaur egun.

La Fresnedaren Erdi Aroko historia 1170ean hasten da, Alfontso II.ak konkistatu eta Calatravako ordenari egin zion dohaintza zabalean sartu zuenean. 1283an, Pedro III.ak hiribildu titulua eman zion Zaragozan sinatutako agiri baten bidez. Bertako komendadoreak parte hartze aktiboa izan zuen XV. mendeko borroketan: 1462an, Vianako Karlos hil ondoren, herritarren laguntzarekin eraso egin zion inguruko Calaceiteri, printzearen aldekoa baitzen, eta urte berean Joan II.aren indarrekin batera borrokatu zen Cretasen kokatutako Tortosako tropen aurka.

Gatazkak ez ziren hemendik igarotzeari utzi. Herria setiatu zuten 1643an, Segalarien gerran, eta 1706an, Ondorengotza Gerraren erdian, Austriako Karlos artxidukearen aldekoen esku egon zen. Lehen Karlistaldian, Cabrera jeneralak hartu zuen, eta 1839aren amaieran alde egin aurretik, gaztelua eta eraikin gotortuak suntsitzeko agindu zuen, Maria Kristina erregeordearen aldekoek baliatu ez zitzaten. La Fresnedan barrena ibiltzea, neurri handi batean, mende horietako historia guztia bere harrien artean irakurtzea da.